Eru íslenskir lífeyrissjóðir of dýrir?
Í eftirfarandi grein Andrésar Þorleifssonar, lögfræðings LL, segir að margt bendi til þess að kostnaður vegna íslenskra lífeyrissjóða sé ekki hár í alþjóðlegum samanburði.
Það vekur líklega fremur leiða heldur en sterkar tilfinningar að lesa að vegið kostnaðarhlutfall íslenskra lífeyrissjóða hafi árið 2025 samtals numið um 0,55% af meðalstöðu eigna (rekstrarkostnaður 0,16%, fjárfestingargjöld 0,39%). Sé þetta hins vegar sett fram sem krónutala – rekstrarkostnaður lífeyrissjóða 13,9 milljarðar, fjárfestingargjöld 33,6 milljarðar – er skiljanlegt að hjartað taki nokkur aukaslög hjá sumum.
Menn kann að greina á um hvað er ásættanlegur kostnaður. Ein leið til að leggja mat á hvort kostnaðurinn sé ásættanlegur er að skoða hvernig íslenskir lífeyrissjóðir standa sig miðað við erlenda lífeyrissjóði. Samanburður við erlenda lífeyrissjóði er hins vegar snúinn. Rekstrarkostnaður lækkar almennt eftir því sem lífeyrissjóðurinn er stærri, og því hafa stórir erlendir lífeyrissjóðir strax ákveðna forgjöf í öllum samanburði við íslensku sjóðina. Þá skekkir enn myndina að íslenskir lífeyrissjóðir greiða ekki einungis eftirlaun heldur sýsla þeir með umfangsmiklar tryggingar með greiðslu örorku-, maka- og barnalífeyris. Umsýslukostnaður sem fylgir afgreiðslu áfallatrygginga gerir því samanburðinn við stóru evrópsku sjóðina enn ósanngjarnari.
Standast samanburð við heimsmeistara
Með ofangreindum fyrirvara er freistandi að bera Ísland saman við Holland, eina landið sem skákar íslenska lífeyriskerfinu í Mercer lífeyrisvísitölunni. Þar erum við að bera okkur saman við heimsmeistara.
Samkvæmt greiningu hollenska lífeyrisráðgjafafyrirtækisins Bell nam kostnaðarhlutfall hollenskra lífeyrissjóða að meðaltali 0,48% af meðalstöðu eigna árið 2024. Öfugt við íslensku töluna eru kaup- og söluþóknanir ekki inni í hollensku tölunni. Væri þeim bætt við myndi kostnaðarhlutfall hollensku lífeyrissjóðanna hækka lítillega og verða nokkurn veginn jafnt kostnaðarhlutfalli íslenska kerfisins 2025. Þegar við bætist að hollensku lífeyrissjóðirnir veita ekki eins víðtækar tryggingar og íslenskir lífeyrissjóðir er ljóst að samanburðurinn er þeim íslensku hagfelldur.
Ekki hár kostnaður í alþjóðlegum samanburði
Einnig má bera niður í gögn frá OECD, sem tekur reglulega saman upplýsingar um kostnaðarhlutfall lífeyrissjóða í fjölda landa og sjálfstjórnarsvæða. Í tölum stofnunarinnar eru færri kostnaðarliðir teknir með í reikninginn en tíðkast á Íslandi og í Hollandi, sem veldur því að kostnaðarhlutfall íslenskra lífeyrissjóða er sagt hafa verið 0,218% árið 2024. Af 41 landi, sem veitt hafa upplýsingar um rekstrarkostnað og fjárfestingargjöld vegna þess árs, er Ísland með fimmta til sjötta lægsta hlutfallið (miðgildi 0,55%).
Kostnað þarf líka að meta með hliðsjón af ávöxtun. Oft getur hærri kostnaður einfaldlega verið vísbending um meiri fagmennsku við fjárfestingar, sem ætti að skila sér í betri ávöxtun á fjármunum sjóðfélaga. Í þessu ljósi er áhugavert að skoða samanburð OECD á raunávöxtun lífeyrissjóða. Samkvæmt síðustu OECD skýrslu var 10 ára meðal raunávöxtun íslenska kerfisins ein sú besta á árunum 2015-2024: 3,7%, sem skilaði fjórðu bestu raunávöxtuninni af 31 kerfi innan OECD.
Íslenskir lífeyrissjóðir eru svo sannarlega ekki hafnir yfir gagnrýni eða aðhald sjóðfélaga. Samanburður við önnur kerfi bendir þó til þess að íslenskir lífeyrissjóðir hafi skilað góðri ávöxtun og að kostnaður sé ekki hár í alþjóðlegum samanburði.
Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 18. september 2026.
