Færri lífeyrissjóðir, hærri gjaldheimta
Í eftirfarandi grein Jóns Ólafs Halldórssonar, formanns stjórnar LL, er vakin athygli á að þrátt fyrir að lífeyrissjóðum hafi fækkað hafi gjaldheimta fjármálaeftirlitsins aukist.
Sjaldan hafa verið stigin jafn heilladrjúg skref fyrir fjárhagslegt heilbrigði þjóðarinnar og þegar aðilar vinnumarkaðarins sömdu um grunnstoðir lífeyrissjóðakerfisins í kjarasamningum 1969. Vinnumarkaðurinn hefur haft frumkvæði að framþróun kerfisins alla tíð síðan, svo sem hækkun mótframlags vinnuveitanda og tilgreinda séreign. Þrátt fyrir að þessi uppruni bendi ekki beinlínis til þess að sjóðirnir séu hluti af fjármálakerfi þjóðarinnar eru lífeyrissjóðirnir undir eftirliti fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands og greiða árlegt eftirlitsgjald eins og aðrir eftirlitsskyldir aðilar.
Hálfur milljarður á ári
Á síðustu 20 árum hafa lífeyrissjóðir leitast við að ná fram kostnaðarhagræðingu fyrir sjóðfélaga sína með sameiningum. Þetta ætti að vera fjármálaeftirlitinu gleðiefni, enda mætti ætla að verkefnum fjármálaeftirlitsins fækki með sameiningunum: Fara þarf yfir færri reglubundnar skýrslur, færri ársreikninga, boða þarf færri í hæfismat og veita þarf álit á færri samþykktarbreytingum.
Eftirlitsgjaldið hefur hins vegar ekki lækkað samhliða þessu, þvert á móti hefur það hækkað verulega. Sé miðað við verðlag í janúar 2026 greiddu 43 lífeyrissjóðir samtals 196 milljónir í eftirlitsgjald árið 2006, en innan við helmingi færri sjóðir greiddu 486 milljónir í upphafi árs 2026.
Gjaldtakan árið 2026 er enn hærri þegar tekið er tillit til þess að við síðustu áramót veitti Alþingi fjármálaeftirlitinu sérstaka lagaheimild til að rukka aukalega fyrir hæfismöt framkvæmdastjóra og stjórnarmanna, en sá kostnaður var áður innifalinn í eftirlitsgjaldinu. Þegar tekið er tillit til þessa greiða lífeyrissjóðir um hálfan milljarð á ári í eftirlitsgjöld til fjármálaeftirlitsins.
Færri verkefni ættu að leiða til lægra gjalds
Ekki hefur helstu lögum um starfsemi lífeyrissjóða verið breytt á síðustu árum þannig að réttlætt geti mörg ný verkefni hjá eftirlitinu. Þá er lagaumhverfi lífeyrissjóðanna íslenskt og með takmörkuð tengsl við regluverk Evrópusambandsins á fjármálamarkaði, sem hefur vaxið verulega að umfangi á síðustu árum og Seðlabankinn hefur talið réttlæta mörg ný verkefni. Loks er vandséð að áhersla síðustu ára á aðgerðir gegn peningaþvætti geti réttlætt hækkunina, enda eru lífeyrissjóðirnir í lægsta áhættuflokki Ríkislögreglustjóra fyrir peningaþvætti. Sú gullhúðun að fella lífeyrissjóði undir gildissvið laganna um aðgerðir gegn peningaþvætti er raunar efni í sérstaka grein.
Öflugt eftirlit lífeyrissjóðanna
Á sama tíma og eftirlitsgjaldið hefur hækkað hefur eigið eftirlit lífeyrissjóða eflst. Lífeyrissjóðir starfrækja nú sérstaka deild áhættustýringar, sem fylgist með þróun áhættuvísa dag frá degi. Þá fylgjast innri endurskoðendur sjóðanna með því að innri ferlum sé fylgt, ytri endurskoðendur endurskoða ársreikninga sjóðanna í samræmi við alþjóðlega endurskoðunarstaðla og utanaðkomandi tryggingastærðfræðingar framkvæma árlega tryggingafræðilega athugun á fjárhag sjóðanna. Þetta öfluga eftirlit, sem einnig kostar sjóðfélaga mikla fjármuni á ári hverju, ætti auðvitað að minnka opinbera eftirlitsþörf enn frekar.
Enn meiri hækkun eftirlitsgjaldsins fyrirhuguð
Það kemur á óvart að í Fjármálaáætlun 2027-2031, sem fjármálaráðherra lagði fram í mars síðastliðnum, skuli gert ráð fyrir 535m. kr. hækkun á fjárheimildum vegna rekstrarkostnaðar fjármálaeftirlitsins. Þessi innspýting kemur á sama tíma og aðhald er boðað í ríkisrekstri. Ekki liggur fyrir hvernig þessum auknu álögum verður dreift á eftirlitsskylda aðila.
Í öllu tali um auknar álögur á lífeyrissjóði þarf að hafa hugfast að skylduaðild er að íslenskum lífeyrissjóðunum. Það er eðlilegt að haft sé opinbert eftirlit með lífeyrissjóðum og að fyrir það sé greitt, en sjóðfélagar eiga að sama skapi heimtingu á því að virðing sé borin fyrir fjármunum þeirra. Samhengi þarf að vera milli eftirlitsgjaldsins og verkefna fjármálaeftirlitsins. Það er óeðlilegt að eftirlitsgjaldið hækki og hækki á sama tíma og lífeyrissjóðum fækkar.
Greinin birtist fyrst í Viðskiptablaðinu 11. júlí sl.
