Kafli 6: Aldursdreifing og atvinnuþátttaka

Íslenska lífeyriskerfið kom vel út hvað tekjuhlutföll varðar í samanburði á lífeyrisgreiðslum í köflum 3 og 4, þrátt fyrir að í 5. kafla hafi verið sýnt fram á að lægra hlutfall af þjóðarframleiðslu og launum á Íslandi renni til greiðslu ellilífeyris en í hinum löndunum. Í þessum kafla er fjallað um lýðfræðilegar upplýsingar úr gagnagrunnum OECD sem skipta máli í þessu sambandi.

Hlutfall eldri borgara (65 ára og eldri) er lægst á Íslandi samkvæmt tölum OECD frá 2013. Íslendingar fara almennt síðar á lífeyri en íbúar hinna landanna og munar miklu hve atvinnuþátttaka aldraðra er meiri og lengri á Íslandi en í hinum löndunum. Útgreiðsla úr báðum hlutum lífeyriskerfisins hefst því að jafnaði síðar hér á landi. Meðalaldur íslensku þjóðarinnar er lægri en hinna þjóðanna og því er lífeyrisbyrði opinbera kerfisins enn mjög lág í samanburði við hinar þjóðirnar.

Tafla 18: Meðalaldur þjóðar og hlutfall aldraðra:

Land Meðalaldur landsmanna í árum1) Hlutfall 65 ára og eldri af landsmönnum2) Hlutfall aldraðra af fólki á vinnualdri (15-64 ára)2)
Bretland 40,5 17,0% 26%
Danmörk 42,0 18,0% 27,9%
Holland 42,5 17,1% 25,9%
Ísland 36,3 13,1% 19,7%
Svíþjóð 41,2 19,9% 31,3%
Tölur frá 1) CIA Factbook 2016 og 2) OECD fyrir árið 2013

Tafla 19: Atvinnuþátttaka eldri borgara:

Land 55-59 ára 60-64 ára 65-69 ára
Bretland 73% 48% 21%
Danmörk 78% 48% 16%
Holland 71% 70% 15%
Ísland 86% 82% 53%
Svíþjóð 82% 66% 21%
Tölur frá OECD fyrir árið 2014, OECD Pension at a Glance 2015

Tafla 20: Samanburður á opinberum og virkum lífeyristökualdri:

Land Opinber lífeyristökualdur 2014 Virkur lífeyristökualdur karlar Virkur lífeyristökualdur konur Ólifuð meðalævi frá virkum lífeyristökualdri karlar Ólifuð meðalævi frá virkum lífeyristökualdri konur Framtíðarlífeyristökualdur sem lögfestur hefur verið
Bretland 65 (62,5 konur) 64,1 62,4 18,5 22,7 68
Danmörk 65 63,0 60,6 18,3 23,3 67
Holland 65,2 62,9 61,9 19,2 23,5 67
Ísland 67 69,4 68,0 15,3 18,6 67
Svíþjóð 65 65,2 64,2 18,2 21,9 65
Tölur frá OECD fyrir árið 2014, OECD Pension at a Glance 2015

Af ofangreindum töflum má ráða að útgjöld úr opinbera kerfinu hljóti að verða minni á Íslandi en í hinum löndunum, því að færri eru komnir á lífeyrisaldur, taka lífeyris hefst seinna og ólifuð meðalævi frá virkum lífeyristökualdri er styttri.

Ísland sker sig úr hvað virkan lífeyristökualdur varðar. Íslendingar hefja að jafnaði töku lífeyris 1-2 árum eftir að opinberum lífeyristökualdri er náð, en í hinum löndunum fjórum fer fólk að jafnaði á lífeyri nokkru áður en opinberum aldursmörkum er náð. Íslendingar taka því að jafnaði lífeyri í mun færri ár en tíðkast í hinum löndunum.

Í töflu 16 í 5. kafla eru opinber framlög umreiknuð í iðgjöld og þar er Ísland einungis að reiða fram 22-30% af því sem hin löndin gera.

Hagstæð aldursdreifing og mikil atvinnuþátttaka eiga því veigamikinn þátt í að íslenska lífeyriskerfið komi vel út í alþjóðlegum samanburði, þrátt fyrir að hér séu greidd lægri iðgjöld en víðast hvar annars staðar, eins og nefnt var í inngangi samantektarinnar. Rétt er að taka fram, að í þessari samantekt verður ekki fjallað um áhrif ávöxtunar, þ. á m. vaxtastigs og eignasamsetningar, á getu söfnunarkerfa til greiðslu lífeyris.  

Hins vegar sýna tölurnar í köflum 3 og 4 um samanburð á kjörum lífeyrisþega í löndunum fimm, að Ísland leggur áherslu á að beina opinberu útgjöldunum einkum að þeim verst settu og láglaunafólki og er með mun meiri tekjutengingu en hin löndin. Þessi áhersla leiðir til þess að þeir sem eiga góð lífeyrisréttindi í starfstengdu sjóðunum eða hafa umtalsverðar aðrar tekjur fá lítið eða ekkert úr opinbera kerfinu.

Benda má á ákveðna eiginleika starfstengdu sjóðanna (stoðar 2) á Íslandi sem leiða til þess að lífeyrir frá þeim kemur vel út í alþjóðlegum samanburði:

  • Lögbundin skylduaðild frá 16 ára aldri fram að 70 ára aldri og eftirfylgni af hálfu skattyfirvalda með því að iðgjöldin séu greidd.
  • Skylduaðild nær bæði til launafólks og sjálfstætt starfandi aðila og til þeirra sem vinna hlutastörf jafnt og þeirra sem eru í fullu starfi. 
  • Lengri starfsævi en í samanburðarlöndum og þar af leiðandi meiri ávinnsla réttinda og lengra ávöxtunarskeið fjármuna.
  • Atvinnuleysi hefur lengst af verið lítið samanborið við hin löndin og því er líklega meira um samfellda iðgjaldasögu hér á landi.

Samanburður við önnur kerfi er því líklegur til að sýna annars vegar góða útkomu láglaunafólks á Íslandi (opinbera kerfið sér til þess) og hins vegar góða útkomu þeirra sem ávinna sér full réttindi í starfstengdu lífeyrissjóðunum á samfelldri starfsævi hér á landi.

Opna kafla 7: Samanburður erlendra fagaðila á lífeyriskerfum

Fannst þér efnið á síðunni hjálplegt?